0
0

Delete article

Deleted articles cannot be recovered.

Draft of this article would be also deleted.

Are you sure you want to delete this article?

Richardson補外

0
Last updated at Posted at 2026-10-31

初めに

先週に引き続き,何もできない週末が続いている( https://ubuntu.com/security/CVE-2026-98432 ).何か勉強できないか.

GCI(Grid Convergence Index)の文脈でRichardson補外というものを聞いたことがある.いつか必要になるかもしれないと思い,メモを書くことにした.

早瀬2002を参考にしている.

Richardson補外

ある数値解$f$が得られていて,これが厳密解$F$($F = f (0)$と考える)周りで解像度$h$についてTaylor展開可能であるとする.

\begin{align}
    f (h)
    &= F + g_1 (0) h + g_2 (0) h^2 + g_3 (0) h^3 + \cdots
\end{align}

いま,解像度$h_1$で作成した数値解$f_1$と,解像度$h_2 (= r h_1, r \in (0, 1))$で作成した数値解$f_2$を用意すると,

\begin{align}
    f_1 - F
    &= g_1 (0) h_1 + g_2 (0) h_1^2 + g_3 (0) h_1^3 + \cdots
    \\
    f_2 - F
    &= g_1 (0) h_2 + g_2 (0) h_2^2 + g_3 (0) h_2^3 + \cdots
\end{align}

であると言える.

===独り言ここから===
「数値解$f$が厳密解$F$周りで解像度$h$についてTaylor展開可能である」なんて言って良いのだろうか?...と考えていたら,漸近展開という概念があり,これはTaylor展開より仮定が少ない概念だそうである.数値解のTaylor展開と発言するのは怖いので,解像度$h$について漸近的な挙動をする漸近展開である,と考えた方が適切かもしれない.ただし,漸近展開を十分に理解していないこと,上記の「Taylor展開」を「漸近展開」に置き換えても考え方の方針は変わらないことから,上記のままとした.
===独り言ここまで===

2次精度の場合

もし,現在の数値スキームが2次精度であるならば,打ち切り誤差は$\mathcal{O} (h^2)$であるから,

\begin{align}
    f_1 - F
    &= g_2 (0) h_1^2 + g_3 (0) h_1^3 + \cdots
    \\
    f_2 - F
    &= g_2 (0) h_2^2 + g_3 (0) h_2^3 + \cdots
\end{align}

より,$g_2$の項を除去し,

\begin{align}
    f_1 - F
    &= g_2 (0) h_1^2 + g_3 (0) h_1^3 + \cdots
    \\
    \left( f_2 - F \right) \frac{h_1^2}{h_2^2}
    &= g_2 (0) h_1^2 + g_3 (0) h_1^2 h_2 + \cdots
\end{align}

から,

\begin{align}
    (f_1 - F)
    - \left( f_2 - F \right) \frac{h_1^2}{h_2^2}
    &\simeq g_3 (0) (h_1^3 - h_1^2 h_2)
    \\
    \left( f_1 - f_2 \frac{h_1^2}{h_2^2} \right)
    + \left( \frac{h_1^2}{h_2^2} - 1 \right) F 
    &= g_3 (0) (h_1^3 - h_1^2 h_2)
    \\
    \left( \frac{h_1^2 - h_2^2}{h_2^2} \right) F 
    &= \left( f_2 \frac{h_1^2}{h_2^2} - f_1 \right)
        + g_3 (0) (h_1^3 - h_1^2 h_2)
    \\
    F
    &= \frac{f_2 h_1^2 - f_1 h_2^2}{h_1^2 - h_2^2}
        + g_3 (0) \frac{h_2^2}{h_1^2 - h_2^2} (h_1^3 - h_1^2 h_2)
\end{align}

$h_2 = r h_1$を思い出せば,

\begin{align}
    F
    &= \frac{f_2 h_1^2 - f_1 h_2^2}{h_1^2 - h_2^2}
        + g_3 (0) \frac{h_2^2}{h_1^2 - h_2^2} (h_1^3 - h_1^2 h_2)
    \\
    &= \frac{f_2 - f_1 r^2}{1 - r^2}
        + g_3 (0) \frac{r^2}{1 - r^2} (1 - r) h_1^3
    \\
    &= \frac{f_2}{1 - r^2} - \frac{f_1 r^2 + f_1 - f_1}{1 - r^2}
        + g_3 (0) \frac{r^2}{1 - r^2} (1 - r) h_1^3
    \\
    &= \frac{f_2}{1 - r^2} - \frac{f_1 - (1 - r^2) f_1}{1 - r^2}
        + g_3 (0) \frac{r^2}{1 - r^2} (1 - r) h_1^3
    \\
    &= f_1 + \frac{f_2 - f_1}{1 - r^2}
        + g_3 (0) \frac{r^2}{1 - r^2} (1 - r) h_1^3
    \\
    &= f_1 + \frac{f_1 - f_2}{r^2 - 1}
        + g_3 (0) \frac{r^2}{1 - r^2} (1 - r) h_1^3
\end{align}

であるから,

\begin{align}
    F
    &= f_1 + \frac{f_1 - f_2}{r^2 - 1}
        + \mathcal{O} (h_1^3)
\end{align}

により,厳密解を推定することができる.

p次精度の場合

数値スキームが$p$次精度ならば,打ち切り誤差は$\mathcal{O} (h^p)$であるので,

\begin{align}
    f (h_1) - F
    &= g_p h_1^p + g_{p+1} h_1^{p+1} + \cdots
    \\
    f (h_2) - F
    &= g_p h_2^p + g_{p+1} h_2^{p+1} + \cdots
\end{align}

において,$g_p$を除去し,

\begin{align}
    f (h_1) - F
    &= g_p h_1^p + g_{p+1} h_1^{p+1} + \cdots
    \\
    \left( f (h_2) - F \right) \frac{h_1^p}{h_2^p}
    &= g_p h_1^p + g_{p+1} h_1^p h_2 + \cdots
\end{align}

から,

\begin{align}
    \left( f (h_1) - F \right)
    - \left( f (h_2) - F \right) \frac{h_1^p}{h_2^p}
    &\simeq g_{p+1} \left( h_1^{p+1} - h_1^p h_2 \right)
    \\
    \left( f (h_1) - f (h_2) \frac{h_1^p}{h_2^p} \right)
    + \left( \frac{h_1^p}{h_2^p} - 1 \right) F
    &= g_{p+1} \left( h_1^{p+1} - h_1^p h_2 \right)
    \\
    \left( \frac{h_1^p}{h_2^p} - 1 \right) F
    &= \left( f (h_2) \frac{h_1^p}{h_2^p} - f (h_1) \right)
        + g_{p+1} \left( h_1^{p+1} - h_1^p h_2 \right)
    \\
    \left( \frac{h_1^p - h_2^p}{h_2^p} \right) F
    &= \left( f (h_2) \frac{h_1^p}{h_2^p} - f (h_1) \right)
        + g_{p+1} \left( h_1^{p+1} - h_1^p h_2 \right)
    \\
    F
    &= \frac{f (h_2) h_1^p - f (h_1) h_2^p}{h_1^p - h_2^p}
        + g_{p+1} \frac{h_2^p}{h_1^p - h_2^p} \left( h_1^{p+1} - h_1^p h_2 \right)
\end{align}

ここで,$h_2 = r h_1 (r \in (0, 1))$より,

\begin{align}
    F
    &= \frac{f (h_2) h_1^p - f (h_1) (r h_1)^p}{h_1^p - (r h_1)^p}
        + g_{p+1} \frac{(r h_1)^p}{h_1^p - (r h_1)^p} \left( h_1^{p+1} - h_1^p (r h_1) \right)
    \\
    &= \frac{f (h_2) - f (h_1) r^p}{1 - r^p}
        + g_{p+1} \frac{r^p}{1 - r^p} \left( 1 - r \right) h_1^{p+1}
    \\
    &= \frac{f (h_2)}{1 - r^p}
        - \frac{f (h_1) r^p}{1 - r^p}
        + g_{p+1} \frac{r^p}{1 - r^p} \left( 1 - r \right) h_1^{p+1}
    \\
    &= \frac{f (h_2)}{1 - r^p}
        + \frac{(1 - r^p) f (h_1) - f (h_1)}{1 - r^p}
        + g_{p+1} \frac{r^p}{1 - r^p} \left( 1 - r \right) h_1^{p+1}
    \\
    &= f (h_1) + \frac{f (h_2) - f (h_1)}{1 - r^p}
        + g_{p+1} \frac{r^p}{1 - r^p} \left( 1 - r \right) h_1^{p+1}
    \\
    &= f (h_1) + \frac{f (h_1) - f (h_2)}{r^p - 1}
        + g_{p+1} \frac{r^p}{1 - r^p} \left( 1 - r \right) h_1^{p+1}
\end{align}

であるから,

\begin{align}
    F
    &= f (h_1) + \frac{f (h_1) - f (h_2)}{r^p - 1}
        + \mathcal{O} (h_1^{p+1})
\end{align}

より,厳密解$F$を推定することができる.

終わりに

2つのデータ(数値解)$(f (h_1), f (h_2))$から,その厳密解$F$を推定することができる,なんて,かなり強力な気がするが,実際,本当に使えるのだろうか?

この辺りは,やってみないと分からない.なお,未だ,GCIの具体的な手続きは理解していない.

一先ず,Richardson補外の概念は理解できたつもりである.また,漸近展開という言葉を知れたのも良かった.

0
0
0

Register as a new user and use Qiita more conveniently

  1. You get articles that match your needs
  2. You can efficiently read back useful information
  3. You can use dark theme
What you can do with signing up
0
0

Delete article

Deleted articles cannot be recovered.

Draft of this article would be also deleted.

Are you sure you want to delete this article?