初めに
走り書きである.
2次元
非圧縮性のNavier-Stokes方程式(無次元化している)から出発する.
\begin{align}
\frac{\partial \boldsymbol{u}}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u}
&= - \nabla p
+ \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \boldsymbol{u}
+ \boldsymbol{f}
\\
\nabla \cdot \boldsymbol{u}
&= 0
\end{align}
ここで,$\boldsymbol{u}$は速度,$p$は圧力,$\boldsymbol{f}$は外力,$\mathrm{Re}$はReynolds数である.渦度を定義しておく.
\begin{align}
\boldsymbol{\omega}
= \nabla \times \boldsymbol{u}
= \left(
\frac{\partial u_3}{\partial x_2} - \frac{\partial u_2}{\partial x_3},
\frac{\partial u_1}{\partial x_3} - \frac{\partial u_3}{\partial x_1},
\frac{\partial u_2}{\partial x_1} - \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\right)^{\top}
\end{align}
2次元の流れ場を考えることにして,$\omega_3$のみ注目する($\omega = \omega_3$と呼ぶことにする).
先ず,$x_1$方向の運動方程式を$x_2$方向に偏微分する.
\begin{align}
\frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial u_1}{\partial t}
+ u_1 \frac{\partial u_1}{\partial x_1}
+ u_2 \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\right)
&=
\frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
- \frac{\partial p}{\partial x_1}
+ \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
\right)
+ f_1
\right) \\
\end{align}
より,
\begin{align}
\left( \mathrm{LHS} \right)
&= \frac{\partial}{\partial x_2} \left( \frac{\partial u_1}{\partial t} \right)
+ \frac{\partial}{\partial x_2} \left( u_1 \frac{\partial u_1}{\partial x_1} \right)
+ \frac{\partial}{\partial x_2} \left( u_2 \frac{\partial u_1}{\partial x_2} \right) \\
&= \frac{\partial}{\partial t} \left( \frac{\partial u_1}{\partial x_2} \right)
+ u_1 \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1 x_2}
+ u_2 \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
+ \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial u_1}{\partial x_1} + \frac{\partial u_2}{\partial x_2}
\right) \\
&= \frac{\partial}{\partial t} \left( \frac{\partial u_1}{\partial x_2} \right)
+ u_1 \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1 x_2}
+ u_2 \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2} \\
\left( \mathrm{RHS} \right)
&= - \frac{\partial}{\partial x_2} \left( \frac{\partial p}{\partial x_1} \right)
+ \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
\right)
\right)
+ \frac{\partial f_1}{\partial x_2} \\
&= - \frac{\partial^2 p}{\partial x_1 x_2}
+ \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
\right)
\right)
+ \frac{\partial f_1}{\partial x_2} \\
\end{align}
より,
\begin{align}
\frac{\partial}{\partial t} \left( \frac{\partial u_1}{\partial x_2} \right)
+ u_1 \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1 x_2}
+ u_2 \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
&= - \frac{\partial^2 p}{\partial x_1 x_2}
+ \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
\right)
\right)
+ \frac{\partial f_1}{\partial x_2} \\
\end{align}
同様に,$x_2$方向の運動方程式を$x_1$方向に偏微分すると,
\begin{align}
\frac{\partial}{\partial t} \left( \frac{\partial u_2}{\partial x_1} \right)
+ u_1 \frac{\partial^2 u_2}{\partial x_1^2}
+ u_2 \frac{\partial^2 u_2}{\partial x_1 x_2}
&= - \frac{\partial^2 p}{\partial x_1 x_2}
+ \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial}{\partial x_1}
\left(
\frac{\partial^2 u_2}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_2}{\partial x_2^2}
\right)
\right)
+ \frac{\partial f_2}{\partial x_1} \\
\end{align}
両者の差分を計算すると,
\begin{align}
\left( \mathrm{LHS} \right)
&= \frac{\partial}{\partial t}
\left(
\frac{\partial u_2}{\partial x_1} - \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\right)
+ u_1
\left(
\frac{\partial}{\partial x_1}
\left(
\frac{\partial u_2}{\partial x_1} - \frac{\partial u_1}{\partial x_1}
\right)
\right)
+ u_2
\left(
\frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial u_2}{\partial x_1} - \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\right)
\right) \\
&= \frac{\partial \omega}{\partial t}
+ u_1 \frac{\partial \omega}{\partial x_1}
+ u_2 \frac{\partial \omega}{\partial x_2} \\
&= \frac{\partial \omega}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \omega \\
\left( \mathrm{RHS} \right)
&= \left(
- \frac{\partial^2 p}{\partial x_1 x_2}
+ \frac{\partial^2 p}{\partial x_1 x_2}
\right)
+ \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial}{\partial x_1}
\left(
\frac{\partial^2 u_2}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_2}{\partial x_2^2}
\right)
- \frac{\partial}{\partial x_2}
\left(
\frac{\partial^2 u_1}{\partial x_1^2}
+ \frac{\partial^2 u_1}{\partial x_2^2}
\right)
\right)
+ \left( \frac{\partial f_2}{\partial x_1} - \frac{\partial f_1}{\partial x_2} \right) \\
&= \frac{1}{\mathrm{Re}}
\left(
\frac{\partial^2}{\partial x_1^2}
\left(
\frac{\partial u_2}{\partial x_1}
- \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\right)
+ \frac{\partial^2}{\partial x_2^2}
\left(
\frac{\partial u_2}{\partial x_1}
- \frac{\partial u_1}{\partial x_2}
\right)
\right)
+ \left( \frac{\partial f_2}{\partial x_1} - \frac{\partial f_1}{\partial x_2} \right) \\
&= \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \omega
+ \left( \frac{\partial f_2}{\partial x_1} - \frac{\partial f_1}{\partial x_2} \right) \\
\end{align}
より,渦度$\omega$を流速$\boldsymbol{u}$で輸送する渦度輸送方程式
\begin{align}
\frac{\partial \omega}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \omega
&= \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \omega
+ \nabla \times \boldsymbol{f} \\
\end{align}
を得る.
3次元
2次元の式を見ると,渦度輸送方程式は結局,運動方程式のcurlであったのだと気付く.3次元での導出もstraightforwardではないか(寧ろ3次元から考えて,特殊な場合として2次元を考えた方が分かり易かったかもしれない).
非圧縮性のNavier-Stokes方程式と渦度の定義式を再掲する.
\begin{align}
\frac{\partial \boldsymbol{u}}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u}
&= - \nabla p
+ \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \boldsymbol{u}
+ \boldsymbol{f}
\\
\nabla \cdot \boldsymbol{u}
&= 0
\\
\boldsymbol{\omega}
&= \nabla \times \boldsymbol{u}
\end{align}
2次元の場合と同様に,
\begin{align}
\left( \mathrm{LHS} \right)
&= \nabla \times
\left(
\frac{\partial \boldsymbol{u}}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u}
\right) \\
&= \nabla \times \left( \frac{\partial \boldsymbol{u}}{\partial t} \right)
+ \nabla \times \left( \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u} \right) \\
&= \frac{\partial \left( \nabla \times \boldsymbol{u} \right)}{\partial t}
+ \nabla \times
\left(
\nabla \left( \frac{1}{2} \boldsymbol{u} \cdot \boldsymbol{u} \right)
- \boldsymbol{u} \times \boldsymbol{\omega}
\right) \\
&= \frac{\partial \boldsymbol{\omega}}{\partial t}
- \nabla \times \left( \boldsymbol{u} \times \boldsymbol{\omega} \right) \\
&= \frac{\partial \boldsymbol{\omega}}{\partial t}
- \left(
\left( \boldsymbol{\omega} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u}
+ \boldsymbol{u} \left( \nabla \cdot \boldsymbol{\omega} \right)
- \boldsymbol{\omega} \left( \nabla \cdot \boldsymbol{u} \right)
- \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{\omega}
\right) \\
&= \frac{\partial \boldsymbol{\omega}}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{\omega}
- \left( \boldsymbol{\omega} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u} \\
\left( \mathrm{RHS} \right)
&= \nabla \times
\left(
- \nabla p
+ \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \boldsymbol{u}
+ \boldsymbol{f}
\right) \\
&= - \nabla \times \nabla p
+ \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla \times \left( \nabla^2 \boldsymbol{u} \right)
+ \nabla \times \boldsymbol{f} \\
&= \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \left( \nabla \times \boldsymbol{u} \right)
+ \nabla \times \boldsymbol{f} \\
&= \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \boldsymbol{\omega}
+ \nabla \times \boldsymbol{f} \\
\therefore
\frac{\partial \boldsymbol{\omega}}{\partial t}
+ \left( \boldsymbol{u} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{\omega}
- \left( \boldsymbol{\omega} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u}
&= \frac{1}{\mathrm{Re}} \nabla^2 \boldsymbol{\omega}
+ \nabla \times \boldsymbol{f} \\
\end{align}
途中,勾配の回転がゼロであることと,ベクトルポテンシャルの回転の発散がゼロであることを利用した.
式を整理している間は,移流拡散方程式のようなものになるかと予想していたが,左辺に$- \left( \boldsymbol{\omega} \cdot \nabla \right) \boldsymbol{u}$という項が残り,予想が外れた.2次元の渦度輸送方程式は,この式の3本目に当たるので,$u_3 = 0$より,移流拡散方程式のようなものになっている.
終わりに
宙で言う必要は無いが,メモくらいは取っておこうと思い,記録した.